उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोग सरकारको प्राथमिकतामा पर्न नसक्दा बेला–बेला गम्भीर जनस्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखापर्ने गरेको सरोकारवालाहरूले बताएका छन् । जलवायु परिवर्तन र सरकारी बेवास्ताकै कारण नेपालमा उन्मूलन भइसकेको भनिएका कालाजार, औलो लगायतका रोगहरू पुनः देखिन थालेको उनीहरूको भनाइ छ ।
स्वास्थ्य कार्यालय रुपन्देहीको आयोजनामा फेयरमेड फाउन्डेसन नेपाल र इन्द्रेणी ग्रामीण विकास केन्द्रको साझेदारीमा सञ्चालित प्रेरणा परियोजना अन्तर्गत बुटवलमा आयोजित सञ्चारकर्मीहरूसँगको अन्तरक्रिया कार्यक्रममा स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरुले यस्तो धारणा व्यक्त गरेका हुन् ।
कार्यक्रममा स्वास्थ्य कार्यालय रुपन्देहीकी प्रमुख जनस्वास्थ्य प्रशासक उमादेवी थापाले जिल्लामा उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोगको वर्तमान अवस्था प्रस्तुत गर्दै आगामी दिनमा गर्नुपर्ने प्राथमिकता, चुनौती र सुधारका क्षेत्रबारे जानकारी गराउनुभयो । उहाँले समयमै रोग पहिचान, उपचार सेवामा पहुँच विस्तार तथा प्रभावकारी जनचेतना कार्यक्रम आवश्यक रहेकोमा जोड दिनुभयो ।
स्वास्थ्य तालिम केन्द्रका वरिष्ठ स्वास्थ्य शिक्षा अधिकृत सैलेन्द्र कुमार पाण्डेयले कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै नेपालमा उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोगको अवस्था, हाल सञ्चालनमा रहेका कार्यक्रम तथा सम्भावित जोखिमबारे विस्तृत जानकारी गराउनु भयाे । यी रोगहरू गरिब तथा सीमान्तकृत समुदायमा बढी देखिने भएकाले लक्षित कार्यक्रम आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ थियो । संघीय सरकारले विनियोजन गरेको बजेटबाट मात्र कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको उल्लेख गर्दै उहाँले प्रदेश र स्थानीय सरकारको पनि सक्रिय भूमिका आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।
इन्द्रेणी ग्रामीण विकास केन्द्रका अध्यक्ष महेन्द्र पाण्डेयले संस्थाले उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोग नियन्त्रणका लागि गर्दै आएका गतिविधिबारे जानकारी गराउँदै सरकारी तथा गैरसरकारी निकाय, सञ्चारकर्मी र समुदायबीच सहकार्य अपरिहार्य रहेको बताउनुभयो ।
त्यसैगरी परियोजनाका टेक्निकल अधिकृत अपार शर्माले परियोजनाअन्तर्गत हालसम्म भएका गतिविधि, उपलब्धि र आगामी योजनाबारे जानकारी गराउँदै जनचेतना अभिवृद्धिमा सञ्चार माध्यमको भूमिका निर्णायक हुने उल्लेख गर्नुभयो ।
नेपाल पत्रकार महासंघ रुपन्देहीकी उपाध्यक्ष अश्मीना पाण्डेले स्वास्थ्य कार्यालय तथा विभिन्न परियोजनाहरूले आफ्ना गतिविधि र उपलब्धिबारे सञ्चारकर्मीलाई नियमित जानकारी गराउनुपर्ने बताउनुभयो । सूचना आदान–प्रदान प्रभावकारी भएमा जनचेतना बढ्ने उल्लेख गर्दै उहाँले स्वास्थ्य क्षेत्रका कार्यक्रम सफल बनाउन सञ्चारकर्मी सधैं सहकार्यका लागि तयार रहेको स्पष्ट पार्नुभयो ।
कार्यक्रममा सहभागी सञ्चारकर्मीहरूले उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोग नियन्त्रणमा तथ्यपरक समाचार सम्प्रेषण, जनचेतनामूलक सामग्री प्रकाशन तथा समुदायसम्म सन्देश पुर्याउन सक्रिय भूमिका खेल्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन् । कार्यक्रमको सञ्चालन फेयरमेड फाउन्डेसन नेपालका समावेशी तथा स्वास्थ्य प्रवर्द्धन विषयविज्ञ तुल्सीराम खनालले गर्नुभएको थियो ।
उपेक्षित रोग भन्नाले सामान्यतया सबै तहबाट बेवास्ता गरिएका, प्रायः उष्ण तथा उप–उष्ण क्षेत्रमा देखिने रोगहरूलाई जनाउँछ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले २१ प्रकारका रोगलाई उपेक्षित उष्णप्रदेशीय रोगको सूचीमा समावेश गरेको छ । जसले विश्वभर एक अर्बभन्दा बढी मानिसलाई असर गर्ने तथ्याङ्क छ ।
चिकित्सकहरूका अनुसार यी रोग विभिन्न भाइरस, ब्याक्टेरिया, परजीवी, ढुसी तथा विषाक्त पदार्थका कारण लाग्ने गर्छन् । सरसफाइको कमी, सङ्क्रामक कीट, घरपालुवा तथा वन्यजनावरसँग नजिकको सम्पर्क र गरिबीको रेखामुनि रहेका समुदाय बढी जोखिममा रहने गर्छन् ।
नेपालमा पाइने उपेक्षित रोगहरूमा डेंगु, चिकेनगुनिया, रेबिज, कुष्ठरोग, ट्रकोमा, माटोबाट सर्ने जुका, सर्पदंश, लुतो, हात्तीपाइले, फित्तेजुका, न्युरोस्टाइसर्कोसिस, कालाजार, माइसेटोमा, क्रोमोब्लास्टोमाइकोसिस तथा अन्य डीप माइक्रोसेस रहेका छन् ।
कालाजार : पछिल्लो दुई दशकमा कालाजारका बिरामीको सङ्ख्या करिब ९० प्रतिशतले घटेको छ । सन् २०२४ को तथ्याङ्क अनुसार नेपाल निवारणको लक्ष्यतर्फ उन्मुख छ ।
कुष्ठरोग : सन् २०१० मा राष्ट्रिय स्तरबाट जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा निवारण घोषणा भइसकेको छ । आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा प्रति १० हजार जनसङ्ख्यामा प्रिभ्यालेन्स दर ०.९२ रहेको र २ हजार ४७२ नयाँ बिरामी पहिचान भएका थिए ।
हात्तीपाइले : ६४ जिल्लामा आम औषधि सेवन कार्यक्रम सञ्चालन भई ५३ जिल्लामा औषधि सेवन कार्यक्रम बन्द गरिसकिएको छ । हालसम्म ४७ हजार ८८६ जनामा शारीरिक समस्या देखिएको तथ्याङ्क छ ।
डेंगु : सन् २००४ मा पहिलो पटक पुष्टि भएपछि प्रत्येक वर्ष सङ्क्रमण बढ्दो क्रममा छ । सन् २०२४ मा ७६ जिल्लाबाट डेंगुका ४१ हजार ८६५ केस पुष्टि भई १५ जनाको मृत्यु भएको थियो ।
रेबिज : नेपालले कुकुरको टोकाइबाट हुने रेबिज सन् २०३० सम्म शून्यमा झार्ने लक्ष्य लिएको छ । गत आर्थिक वर्षमा जनावरको टोकाइबाट अस्पताल पुग्ने बिरामीको सङ्ख्या २ लाख १८ हजार ४८२ रहेको छ ।
सर्पदंश : आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ८ हजार १८१ सर्पदंशका घटना पुष्टि भएका छन् । देशभर ११० केन्द्रबाट सर्पदंशको उपचार सेवा उपलब्ध छ ।
माटोबाट सर्ने जुका : आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा पाँच लाख ४३ हजारभन्दा बढीमा सङ्क्रमण देखिएको छ । सरकारले यसको नियन्त्रणका लागि कार्यक्रम अघि बढाएको छ ।
ट्रकोमा : सरकारले ट्रकोमालाई जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा निवारण गरिसकेको छ ।
