नारायण भट्टराई /
कुशे औंसी, जसलाई बाबाको मुख हेर्ने दिन पनि भनिन्छ, नेपाली समाजमा बाबा प्रतिको श्रद्धा, स्नेह र कृतज्ञता प्रकट गर्ने विशेष दिन हो ।
यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पृष्ठभूमि निकै महत्वपूर्ण छ ।
१. नाम र तिथि
नाम: कुशे औंसी (कुश राख्ने औंसी), कुश गोड्ने दिन वा बाबाको मुख हेर्ने दिन ।
तिथि: भाद्र कृष्ण पक्षको औंसी (अमावस्या) ।
वि.सं. २०८२ साल भाद्र ७ गते कुशे औंसी परेको छ ।
२. उत्पत्ति र धार्मिक पृष्ठभूमि
कुशे औंसी नाम कसरी पर्यो ?
यस दिन ब्राह्मण/वैदिक परम्परामा पवित्र कुश घास घरमा भित्र्याइन्छ, जसलाई वर्षभर धार्मिक कार्यमा प्रयोग गरिन्छ ।
कुशलाई भगवान् विष्णुको प्रतीक मानिन्छ ।
यो दिन विष्णु पूजा र पितृतर्पण पनि गरिन्छ ।
बाबाको मुख हेर्ने दिन किन भनिन्छ?
नेपाली समाजमा बुबाको मुख हेर्ने (गोकर्णे औंसी) पछि आमाको मुख हेर्ने परम्परा सुरु गरिएको हो ।
यो दिन बाबा हुनुहुन्छ भने – भेट्ने, मिठो खानेकुरा खुवाउने, लुगा दिने आदि गरिन्छ ।
बाबा हुनुहुन्न भने – पिण्डदान, तर्पण, पुरोहित बोलाएर श्रद्धाञ्जली दिने गरिन्छ ।
३. परम्परा र पूजाविधि
(१) कुश राख्ने विधि
स्नान गरी शुद्ध भई, सप्तर्षिको पूजा गरेर शुभ मुहूर्तमा कुश काटेर/उखेलेर ल्याइन्छ (विशेष मन्त्रसहित) । कुशलाई घरको देवालय (पूजाकोठा) मा स्थापित गरिन्छ ।
(२) बाबाको सम्मान
बाबा जीवित हुनुहुन्छ भने, कपडा, खानेकुरा, मिष्ठान्न, फलफूल आदिसहित मुख हेर्ने (भेट गर्ने), आशीर्वाद लिने ।
बाबा दिवङ्गत भएमा, पिण्डदान, ब्राह्मण भोजन, तर्पण, वा तीर्थस्थल (बागमती, पशुपति, नारायणी, तीर्थ खोलाहरू) मा दानपुण्य गरिदिने ।
४. सामाजिक-सांस्कृतिक पक्ष
यस दिनलाई पितृत्वको पूजा गर्ने दिन भनेर बुझिन्छ ।
नेपाली सभ्यताको आफ्नै मौलिक संस्कार हो – जसले बाबा र सन्तानबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ ।
५. स्मरणीय कुरा
कुश बिना कुनै वैदिक कर्म सम्भव छैन ।
त्यसैले यस दिन कुश घर भित्र्याउने पवित्र दिन हो । यस दिन श्राद्ध, तर्पण, पितृपूजा गर्न धेरै उपयुक्त मानिन्छ ।
संक्षेपमा निष्कर्ष
कुशे औंसी नेपाली हिन्दू धर्ममा एकमात्र दिन हो जहाँ धर्म, आस्था, पितृत्वको पूजा, र पितृ कार्य सबै एकैसाथ समेटिन्छ । यो दिन पितामाताप्रति कृतज्ञता, सम्मान र सम्झना प्रकट गर्ने गहिरो सांस्कृतिक परम्परा हो ।
अर्को पक्षमा भाद्रपदको अन्धकार पक्षको अमावस्या दिनलाई कुशोत्पाटनी अमावस्या भनिन्छ । प्रत्येक अमावस्या दिनमा पितृहरूलाई तर्पण चढाउने विधि भए पनि श्राद्ध पक्षको पन्ध्र दिन अघि पर्ने भाद्रपद महिनाको अमावस्या दिनमा पितृहरूको पूजा र तर्पण विशेष विधिपूर्वक गरिन्छ ।
यस दिन पुजारीहरूले नदी, उपत्यका र जंगलबाट कुश नामक वनस्पति उखेल्छन् र वर्षभरि अनुष्ठान गर्न घर ल्याउँछन् ।
कुशलाई उखेल्दा “हुँ। फट।” मन्त्र जप गरिन्छ ।
शास्त्रहरूमा दश प्रकारका कुशको उल्लेख गरिएको छ ।
यी मध्ये जे भेटिन्छ त्यो स्वीकार गर्नुपर्छ ।
जुन कुशको जरा तिखो हुन्छ, जसको सात पातहरू हुन्छन्, अगाडिको भाग काटिएको हुँदैन र हरियो हुन्छ, त्यो कुश भगवान् र पितृ दुवैको काममा प्रयोगको लागि उपयुक्त हुन्छ ।
कुश नामक वनस्पतिको औंठी बनाएर दाहिने हातको साना औंलामा (कान्छी औंलाको छेउमा) औंठी जस्तै लगाएर हत्केलामा पानी र कालो तिल लिएर पितृहरूलाई आहुति चढाइन्छ । कुशमा त्रिदेवको वास हुन्छ – ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर ।
अस्तु ।
