नारायण भट्टराई /
रक्षाबन्धन (राखी पूर्णिमा) र जनै पूर्णिमा (श्रावणी पूर्णिमा) दुबै हिन्दू धर्मका पवित्र पर्वहरू हुन्, र यी श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छन्। यी दुई पर्वलाई भिन्न-भिन्न सामाजिक र धार्मिक सन्दर्भमा मनाइन्छ, यद्यपि दिन एउटै हुन्छ। तल विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ । अहिलेको डोरो बाँध्ने पूर्णिमा २०८२ साल श्रावण २४ गते परेको छ।
जनै पूर्णिमा (श्रावणी पूर्णिमा)
अर्थ र परम्परा:
जनै पूर्णिमा मुख्य रूपमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य जस्ता उपवर्णका हिन्दू पुरुषहरूले नयाँ जनै (यज्ञोपवीत) फेर्ने धार्मिक पर्व हो। यो पर्व खासगरी वैदिक सनातन धर्मको अध्ययन गर्ने जातिहरूमा धार्मिक पवित्रता र ब्रह्मचर्य व्रत पालनको प्रतीक मानिन्छ।
मुख्य विधि:
१. स्नान – श्रद्धापूर्वक नदी या पवित्र जलमा स्नान। प्रायः अघिल्लो दिन दाह्री, कपाल गरी एकछाक खाई भूँइमा सुती अपशब्द नबोली रात काट्ने गरिन्छ। अर्को दिन बिहानै जलाशयमा गई स्नान गरी माटो, पानी, अपमार्गका ३६५ वटा दतिवन चपाउने गरिन्छ।
२. ऋषि तर्पण – सप्तऋषिहरूको तर्पण, हाम्रा जति पनि ऋषिहरू हुनुहुन्छ उहाँहरूलाई यथासक्य तर्पण–मार्जन गरिन्छ। चण्डी, वेद, गीता पाठ गरेर जनै–डोरो शुद्ध पारिन्छ।
३. जनै फेर्ने – पुरानो जनै विसर्जन गरी नयाँ जनै धारण। जनै मन्दिरमा लागि पूजापाठ गराई ल्याइएको शुद्ध जनै नयाँ फेर्ने गरिन्छ। पुरानो जनै गङ्गा, तुलसीको मठमा विसर्जन गरिन्छ।
जनै, यज्ञोपवीत फेर्दा भन्ने मन्त्र :
ॐ यज्ञोपवीतं परं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्न्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥
जनै फेरेपछि गायत्री मन्त्र जप्ने प्रचलन छ।
जीर्ण यज्ञोपवीत त्यागमन्त्र (पुरानो जनै निकाल्दा भन्ने):
एतावद्दिनपर्यन्तं ह्यहं धारितं मया ।
जीर्णात् त्वत्परित्यागो गच्छ सूत्र यथासुखम् ॥
जुठो, सुतक परेको अवस्थामा जनै अशुद्ध मानिन्छ, त्यसैले सुतकान्त मेटिएपछि जनै फेरिन्छ। जुठो सुतक नपरे पनि ४ महिनामा जनै फेर्नु पर्दछ।
४. डोरो बाँध्ने, रक्षा सूत्र बाँध्ने – ब्राह्मणहरूले यजमान वा घरका सदस्यलाई “रक्षा सूत्र” बाँधिदिन्छन्। यसलाई ‘डोरो’ पनि भनिन्छ। यसलाई ठूलो महत्त्वका साथ हेरिन्छ। भाञ्जा, ज्वाइँ, ब्राह्मण आएर रक्षासूत्र नबाँधुन्जेल भोकै बस्ने चलन पनि हाम्रो समाजमा अझै पनि ताजै छ।
जनैको महत्त्व: जनैलाई तीन डोरामा बनाइएको हुन्छ, जसले ब्रह्मा, विष्णु र महेश अथवा काय, वाणी र मनलाई जनाउँछ। यो पर्व आत्मशुद्धि, अनुशासन र धर्म मार्गको प्रतीक मानिन्छ।
रक्षाबन्धन (राखी पूर्णिमा)
अर्थ र परम्परा: रक्षाबन्धन (राखी) विशेषगरी दिदीबहिनी र दाजुभाइको सम्बन्धको सम्मानमा मनाइने पर्व हो। यस दिन बहिनीहरूले दाजुलाई राखी बाँधेर उसको दीर्घायु, सफलता र सुरक्षाको कामना गर्छन्, बदला स्वरूप दाजुले उपहारसहित बहिनीको रक्षा गर्ने वाचा पनि गर्छन्।
पौराणिक सन्दर्भ: इन्द्राणीले इन्द्रलाई राखी बाँधेर विजय गराएको कथा, द्रौपदीले कृष्णलाई बाँधेको रक्षासूत्र, रानी कर्णावतीले हुमायूँलाई राखी पठाएको ऐतिहासिक सन्दर्भ यी सबै राखीको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित चर्चित कथाहरू हुन्।
नेपालमा विशेषता: नेपालमा जनै पूर्णिमा विशेषगरी उपाकर्म विधिअनुसार ब्राह्मण र क्षत्रिय समुदायमा जनै फेर्ने र डोरो बाँध्ने पर्व हो भने, तराई/मधेश र शहरी क्षेत्रमा रक्षाबन्धन पनि निकै श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ।
यस दिन: गाईको दूध, घिउ, चामल आदि मिसाएर खिर वा तराईतिर यस्तै प्रकारको परिकारलाई “खिचडी” भनिन्छ र खाइन्छ। काठमाडौँको कुमारी मन्दिरमा “गुँला धर्म” अनुसार भीक्तापात्र घुमाउने परम्परा पनि छ। गोसाइँकुण्ड यात्राको सुरुवात पनि यही दिन गरिन्छ।
निष्कर्षमा: जनै पूर्णिमा आत्मशुद्धि र वैदिक धार्मिक अनुशासनसँग सम्बन्धित पर्व हो, जबकि रक्षाबन्धन पारिवारिक प्रेम, विशेषतः दिदीबहिनी–दाजुभाइको सम्बन्धको श्रद्धामा आधारित पर्व हो।
आशीर्वाद : जनै पूर्णिमा वा रक्षाबन्धनको अवसरमा डोरो बाँध्दा ब्राह्मण (वा पुरोहित) बाट दिइने आशीर्वाद, जसलाई संस्कृतमा “रक्षा मन्त्र” भनिन्छ, यसको गहिरो धार्मिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ।
डोरो बाँध्ने परम्परा र मन्त्रको अर्थ:
परम्परा: जनै पूर्णिमाका दिन ब्राह्मणले यजमान (घरका सदस्यहरू) का दाहिने हातको नाडीमा डोरो (रक्षासूत्र) बाँधिदिन्छन्। डोरो बाँध्ने क्रममा उनीहरूले रक्षा मन्त्र उच्चारण गर्छन् र आशीर्वाद दिन्छन्।
मुख्य रक्षा मन्त्र: “ॐ येन बद्धो बलि राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥”
यसको अर्थ: “जुन डोरोले महाशक्तिशाली बलि राजा (दैत्यराजा) बाँधिएका थिए, त्यसै डोरोले म तिमीलाई बाँध्दैछु
हे रक्षा! तिमी अडिग रह, कहिल्यै टसमस नहौ।”
यस आशीर्वाद/मन्त्रको महत्त्व:
१. सुरक्षा र रक्षा:
रक्षासूत्र भगवान्हरू, देवता, पितृ, ऋषिमुनिहरूको आशीर्वादसहित बाँधिएको मानिन्छ, जसले दुष्ट शक्तिबाट सुरक्षा गर्छ।
२. धार्मिक संरक्षण:
यो शुद्धताको प्रतीक हो — शरीर, वाणी, मनलाई पवित्र राख्न प्रेरणा दिन्छ।
३. विश्वास र आध्यात्मिक शक्ति:
ब्राह्मणको मुखबाट निस्किएको मन्त्रात्मक शब्दमा आध्यात्मिक शक्ति हुन्छ। यसले मानसिक बल दिन्छ, आस्था बढाउँछ।
४. पारिवारिक, सामाजिक सम्बन्ध सुदृढीकरण:
परिवारको एकता, विश्वास र परस्परको रक्षा भावना यो संस्कारमा समावेश छ।
रक्षासूत्रको सामग्री र रङको महत्त्व:
सामान्यतया रातो, पहेँलो, सेतो धागो प्रयोग गरिन्छ।
पहेँलो रङ – शुद्धता र पवित्रता
रातो रङ – शक्तिको प्रती
सेतो रंग – शान्तिको प्रतीक
निष्कर्ष:
जनै पूर्णिमा वा रक्षाबन्धनमा डोरो बाँध्दै दिइने आशिष वा मन्त्र, केवल एक धार्मिक शब्द मात्र होइन, यो विश्वास, आध्यात्मिक ऊर्जा, जीवनभरको रक्षाभावनाको प्रतीक पनि हो। अस्तु।
