नारायण भट्टराई /
नवदुर्गा भन्नाले देवी दुर्गाका नौवटा स्वरूपलाई जनाइन्छ । दुर्गा देवीले महिषासुर लगायतका दानवलाई संहार गर्न विभिन्न रूप धारण गर्नुभएको थियो । प्रत्येक रूप शक्तिशाली र विशिष्ट गुणसहितको हुन्छ ।
नवदुर्गाका रूपहरू :
१. शैलपुत्री – हिमालयकी पुत्री, माता पार्वतीको पहिलो रूप ।
२. ब्रह्मचारिणी – तपस्याको स्वरूप, संयम र ज्ञान दिनेवाली ।
३. चन्द्रघण्टा – साहस, शक्ति र युद्धको प्रतीक ।
४. कुष्माण्डा – सृष्टिको प्रारम्भ गर्ने शक्ति ।
५. स्कन्दमाता – भगवान् कार्तिकेयकी माता, मातृत्व र करुणाको प्रतीक ।
६. कात्यायनी – दानव संहार गर्ने उग्र रूप ।
७. कालरात्रि – अन्धकार, पाप, भय नाश गर्ने स्वरूप ।
८. महागौरी – शान्ति, निर्मलता र सौन्दर्य दिनेवाली ।
९. सिद्धिदात्री – भक्तलाई सिद्धि, ज्ञान र वरदान दिने देवी ।
यी नवदुर्गालाई क्रमशः नवरात्रिको नौ दिन पूजा गर्ने प्रचलन छ ।
नवरात्रि (नव रात्री)
नवरात्रि भन्नाले ‘नौ रात’ भन्ने बुझिन्छ ।
यो महानवमीसहितको ९ दिनको दुर्गा पूजा पर्व हो ।
प्रायः आश्विन शुक्लपक्ष (दशैंको सुरुआत) र चैत्र शुक्लपक्ष (चैत्र नवरात्रि) मा गरी वर्षमा दुई पटक मनाइन्छ ।
नवरात्रिको महत्वः
देवी दुर्गाले महिषासुर दानवसँग ९ दिन युद्ध गरेर दशौं दिन विजयी भएकी थिइन् । त्यसैले ९ दिनलाई आध्यात्मिक साधना, उपवास, देवी स्तुति र शक्ति साधनाको समय मानिन्छ। दशौं दिनलाई विजयादशमी÷दशैं भनिन्छ ।
पूजा विधिः
पहिलो दिन घटस्थापना (कलश स्थापना) हुन्छ ।
प्रत्येक दिन नवदुर्गाको एक–एक स्वरूपको पूजा गरिन्छ ।
व्रत, भक्ति, पाठ, चण्डीपाठ, दुर्गा सप्तशती आदिको पाठ गर्ने चलन छ ।
नवमीका दिन विशेषतः कन्या पूजा (कुमारी पूजन) पनि गरिन्छ ।
नवदुर्गा र नवरात्रिको सम्बन्ध
नवरात्रि पर्वमा नवदुर्गा देवीका नौ स्वरूपलाई क्रमशः पूजा गरिन्छ । यसरी नवरात्रि पर्व नै नवदुर्गा आराधनासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ ।
संक्षेपमा भन्नुपर्दाः
नवदुर्गा भनेको दुर्गा माताको नौ स्वरूप हुन् ।
नवरात्रि भनेको ती नवदुर्गाको नौ दिनसम्म पूजा गरेर दशौं दिन विजय उत्सव मनाउने पर्व हो ।
नवरात्रि आश्विन महिनाको शुक्ल पक्षको प्रतिपदादेखि नवमीसम्म मनाइन्छ ।
कलश स्थापना सामग्रीः
दुर्गा पूजा सामग्री – गंगाजल, रोली, माउली, सुपारीको पात, सुपारी, धूप, घिउको बत्ती, फलफूल, फूलको माला, बिल्वपत्र, चामल, केराको स्तम्भ, वन्दनवारको लागि आँपको पात, चन्दन, घट (कलश), नरिवल, बेसारको गाँठो, पंचरत्न, रातो कपडा, पूरा भाँडो, गंगा माटो, जौ, बताशा, सुगन्धित तेल, सिन्दूर, कपूर, पाँच सुगन्ध, चना, खीर, हलुवा, नैवेद्यको लागि फलफूल आदि, मह, चिनी, गाईको गोबर, गोमूत्र, गाईको दूध, गाईको दही, गाईको घिउ, दुर्गाजीको सुन वा माटोको मूर्ति, कुमारी पूजाका लागि लुगा, गहना र नैवेद्य आदि, अष्टमीमा ज्योति पूजाका लागि माथि उल्लेखित सामग्री, दाभ, घिउ, गंगाजल ।
विधिः
व्रत वा फलफूल खाने सम्बन्धमा कुनै विशेष नियम छैन । नवरात्रको समयमा बिहान स्नान गरेर देवी दुर्गाको ध्यान गर्नु, मन्दिरमा जानु वा घरमै पूजा गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यस व्रतलाई विशेषगरी कन्याहरूका लागि फलदायी मानिन्छ। देवी जगदम्बाको कृपाले सबै बाधा हट्छन् । कथाको अन्त्यमा बारम्बार “दुर्गा माता तिम्रो सदा जय हो’’ भनेर जप गर्नुपर्छ ।
कथा
एक पटक गुरुदेव बृहस्पतिले ब्रह्माजीलाई सोधे – “हे भगवान्, म तपाईंबाट नवरात्र व्रत राख्ने विधि र यसको फाइदाबारे सुन्न चाहन्छु ।”
ब्रह्माजीले भने –“हे बृहस्पति, म तिमीलाई विगतमा यो व्रत बस्ने एक व्यक्तिको पवित्र कथा सुनाउँछु । मनोहर नगरमा अनाथ नामक एक ब्राह्मण बस्दथे। उनी देवी दुर्गाका महान् भक्त थिए । उनका सुमती नामकी छोरी थिइन्। छोरी हुर्कँदै जाँदा बुबासँगै पूजा गर्ने गर्थिन् । तर, एक दिन उनले साथीहरूसँग खेल्न गई पूजा छोडिन् । यसबाट रिसाएको बुबाले उनलाई गाली गरे र कठोर वचन सुनाउँदै भने – “म तिम्रो विवाह एक कुष्ठरोगी र गरिब मानिससँग गरिदिन्छु ।”
(कथामा देवी दुर्गाको कृपा, व्रतको महत्व र पूजा विधि विस्तारमा वर्णन गरिएको छ । अन्ततः ब्रह्माजीले बृहस्पतिलाई यो व्रत महान् फलदायी र मोक्षदायी हुने बताए ।)
।। अस्तु ।।
