नारायण भट्टराई /
महिलाले वेदपाठ गर्न र गायत्री मन्त्र जप गर्न हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषयमा समय–समयमा बहस हुने गरेको छ । विशेषतः ‘महिलाले गायत्री मन्त्र पढ्न वा सुन्नसमेत हुँदैन’ भन्ने धारणा कत्तिको शास्त्रसम्मत हो भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ ।
यस विषयलाई भावनात्मक वा परम्परागत आग्रहबाट होइन, इतिहास, वेद–उपनिषद्, स्मृति तथा सामाजिक परम्पराका आधारमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ । कुनै कुरा शास्त्रसम्मत हो वा होइन भन्ने दाबी गर्ने हो भने त्यसको प्रमाण पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।
गार्गी र मैत्रेयीको उदाहरण
सबैभन्दा पहिले गार्गी वाचक्नवी र मैत्रेयीलाई सम्झनुपर्छ । दुवै वैदिक कालका विदुषी तथा ब्रह्मवादिनीका रूपमा परिचित छन् ।
बृहदारण्यक उपनिषद्मा गार्गीले याज्ञवल्क्यसँग ब्रह्मविद्याका अत्यन्त गहन विषयमा प्रश्नोत्तर गरेकी छन् । जनकको सभामा भएको उक्त संवादमा गार्गीले ब्रह्म र जगत्को मूल तत्त्वबारे गम्भीर प्रश्न उठाएकी छन् ।
त्यस्तै, मैत्रेयी र याज्ञवल्क्यबीचको संवाद पनि आत्मा, अमरत्व र ब्रह्मविद्यासँग सम्बन्धित गहन दार्शनिक विषयमा केन्द्रित छ ।
यसबाट कम्तीमा यति कुरा स्पष्ट हुन्छ कि प्राचीन भारतीय वैदिक–उपनिषद् परम्परामा महिलाहरू पनि उच्चस्तरीय आध्यात्मिक तथा दार्शनिक ज्ञानको अध्ययन र विमर्शमा सहभागी थिए ।
ऋग्वेदमा महिला ऋषिकाहरू
ऋग्वेदसँग सम्बन्धित परम्परामा पनि महिला ऋषिकाहरूको उल्लेख पाइन्छ। लोपामुद्रा, घोषा, अपाला, विश्ववारा, रोमशालगायतका नाम ऋषिकाका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छन् ।
यसले वैदिक ज्ञानपरम्परामा महिलाको भूमिका केवल गृहस्थ जीवनमा सीमित थिएन भन्ने देखाउँछ । उनीहरू मन्त्रद्रष्टा, अध्येता र दार्शनिक चिन्तकका रूपमा समेत स्मरण गरिएका छन् ।
त्यसैले ‘महिलालाई वैदिक ज्ञानको कुनै अधिकार नै थिएन’ भन्ने सामान्यीकृत निष्कर्ष ऐतिहासिक स्रोतहरूसँग मेल खाँदैन ।
ब्रह्मवादिनी र सद्योवधू
प्राचीन धर्मसूत्रीय परम्परामा महिलाका सम्बन्धमा ‘ब्रह्मवादिनी’ र ‘सद्योवधू’ जस्ता शब्दको प्रयोग पाइन्छ।
ब्रह्मवादिनी भन्नाले दीर्घ समयसम्म अध्ययन तथा ब्रह्मविद्यामा लाग्ने महिलालाई जनाउने र सद्योवधू भन्नाले विवाहपछि गृहस्थ जीवनमा प्रवेश गर्ने महिलालाई जनाउने व्याख्या पाइन्छ ।
यसबाट प्राचीन समाजमा महिलाको जीवन र शिक्षाका सबै अवस्था एउटै प्रकारका थिएनन् भन्ने देखिन्छ । कम्तीमा केही महिलाले अध्ययन र आध्यात्मिक साधनाको बाटो रोज्ने अवसर पाएका थिए ।
त्यसो भए ‘महिलाले गायत्री जप गर्न हुँदैन’ भन्ने धारणा कसरी आयो ?
यसको उत्तर खोज्दा वैदिक काल र उत्तरवैदिक तथा स्मृति कालबीचको सामाजिक परिवर्तनलाई हेर्नुपर्छ ।
प्राचीन समयमा केही कन्याको उपनयन संस्कार हुने र उनीहरूले वैदिक शिक्षा ग्रहण गर्ने परम्परा रहेको उल्लेख पाइन्छ । तर समयक्रममा धेरै समुदायमा महिलाको उपनयन संस्कार कमजोर हुँदै गयो वा बन्द भयो । उपनयनसँग जोडिएको वेदाध्ययन पनि क्रमशः पुरुषमा सीमित हुँदै गयो ।
यही सामाजिक तथा धार्मिक परिवर्तनसँगै महिलाले वेदपाठ वा गायत्री मन्त्र जप गर्न नहुने मान्यता केही परम्परामा स्थापित भएको देखिन्छ ।
अर्थात्, आज कतिपय समुदायमा देखिने निषेधलाई प्राचीन वैदिक कालकै सर्वमान्य नियम भनेर बुझ्नु उचित हुँदैन ।
वेद र स्मृति एउटै होइनन्
यस विषयमा अर्को महत्वपूर्ण कुरा वेद र स्मृतिबीचको अन्तर हो ।
वेदलाई श्रुति मानिन्छ भने मनुस्मृति, याज्ञवल्क्यस्मृति आदि स्मृति परम्पराका ग्रन्थ हुन् । हिन्दू धर्मशास्त्रीय परम्परामा श्रुतिलाई मूल तथा उच्च प्रमाणका रूपमा लिइन्छ भने स्मृतिहरूले सामाजिक तथा धार्मिक आचार–व्यवस्थालाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेका छन् ।
समय, स्थान र सामाजिक परिस्थितिअनुसार विभिन्न स्मृतिमा सामाजिक नियमहरू फरक–फरक रूपमा प्रस्तुत भएका छन् ।
मनुस्मृतिमा महिलाको उपनयनका सम्बन्धमा पुरुषसँग फरक व्यवस्था प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ र विवाहलाई महिलाको संस्कारसँग जोडिएको छ । यसले पछिल्लो सामाजिक व्यवस्थामा महिलाको औपचारिक वैदिक शिक्षामा आएको सीमिततालाई बुझ्न सहयोग गर्छ ।
तर मनुस्मृति स्वयं वेद होइन । त्यसैले स्मृतिमा रहेको कुनै सामाजिक नियमलाई सिधै ‘वेदको आदेश’ भन्नुअघि त्यसको स्रोत र ऐतिहासिक सन्दर्भ छुट्याउन आवश्यक हुन्छ ।
गायत्री मन्त्रमा महिलाका लागि निषेध कहाँ छ ?
गायत्री मन्त्र ऋग्वेदको प्रसिद्ध मन्त्र हो—
‘ॐ भूर्भुवः स्वः ।
तत्सवितुर्वरेण्यं ।
भर्गो देवस्य धीमहि ।
धियो यो नः प्रचोदयात् ॥’
यस मन्त्रको मूल भाव मानव बुद्धिलाई सत्य, ज्ञान र सद्मार्गतर्फ प्रेरित गरियोस् भन्ने प्रार्थनासँग सम्बन्धित छ ।
मन्त्रको मूल पाठमै ‘पुरुषले मात्र जप गर्न पाउने’ वा ‘महिलाले जप गर्न नपाउने’ भन्ने स्पष्ट वाक्य देखिँदैन ।
त्यसैले महिलाले गायत्री मन्त्र सुन्न वा जप गर्नै हुँदैन भन्ने दाबी प्रस्तुत गर्दा त्यसको स्पष्ट शास्त्रीय आधार देखाउनु आवश्यक हुन्छ ।
अहिले पनि किन फरक–फरक मत छन् ?
आज पनि सबै धार्मिक सम्प्रदायको मत एउटै छैन । केही वैदिक परम्परा तथा आर्य समाजलगायतका धाराले महिलालाई पनि गायत्री मन्त्र जप र वैदिक अध्ययनको अधिकार स्वीकार गर्छन् ।
अर्कोतर्फ, केही परम्परागत मठ, सम्प्रदाय र गुरु–परम्पराले आफ्नो आचारअनुसार महिलाको वेदपाठ वा गायत्री जपमा सीमितता राख्छन् ।
त्यसैले अहिलेको विवादलाई ‘सबै हिन्दू शास्त्रले एउटै कुरा भनेका छन्’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु भन्दा कुन ग्रन्थ, कुन कालखण्ड र कुन परम्पराले के भनेको हो भन्ने छुट्याएर हेर्नु बढी उचित हुन्छ ।
निष्कर्ष
इतिहास, उपनिषद् र वैदिक परम्परामा गार्गी, मैत्रेयी, लोपामुद्रा, घोषा, अपाला, विश्ववारा आदि विदुषीहरूको उदाहरण पाइन्छ । यसले महिलाहरू प्राचीन भारतीय ज्ञानपरम्परा, मन्त्रज्ञान र ब्रह्मविद्याबाट पूर्णतः बाहिर थिए भन्ने धारणा सही नभएको देखाउँछ ।
समयक्रममा उपनयन, वेदाध्ययन र धार्मिक आचारसम्बन्धी सामाजिक व्यवस्था परिवर्तन हुँदै गए । त्यससँगै महिलालाई वैदिक मन्त्रपाठबाट टाढा राख्ने परम्परा पनि केही समुदायमा विकसित भयो ।
त्यसैले ‘महिलाले गायत्री मन्त्र पढ्न वा सुन्नै हुँदैन’ भन्ने कुरालाई सबै वेद–उपनिषद् र शास्त्रको एकमत आदेशका रूपमा प्रस्तुत गर्नुअघि त्यसको स्पष्ट मूल प्रमाण खोजिनुपर्छ ।
शास्त्रको प्रमाणका आधारमा बहस गर्ने हो भने प्रश्न पनि स्पष्ट हुनुपर्छ—कुन वेदमा, कुन मन्त्रमा, कुन उपनिषद्मा वा कुन प्राचीन ग्रन्थमा महिलालाई गायत्री मन्त्र सुन्न वा जप गर्न निषेध गरिएको छ ?
दाबी गर्नेले प्रमाण प्रस्तुत गर्ने र प्रमाणको आधारमा निष्कर्ष निकाल्ने परम्परा नै शास्त्रीय अध्ययनको उचित बाटो हो ।
