नारायण भट्टराई /
शुकदेव स्वामीले राजा परीक्षितलाई उपदेश दिँदै भन्नुभयो- “हे राजन्! तपाईंले बारम्बार सुन्नुभएको छ कि भगवान् श्रीकृष्णको नाम जप नै परम सत्य हो । अब तपाईं मर्नुहुन्छ भन्ने भ्रम त्याग गर्नुहोस् । जन्म र मृत्यु शरीरका धर्म हुन्, आत्माका होइनन् । आत्मा अमर, अविनाशी र अनन्त हुन्छ । मनले विभिन्न शरीर, वस्तु र कर्मको सृष्टि गरी आत्मालाई कर्मबन्धनमा बाँध्छ र संसारको चक्रमा घुमाउँछ । तर संसार नष्ट भए पनि आत्मा नष्ट हुँदैन । आत्मा स्वयं परमात्माको अंश हो । त्यसैले विवेकपूर्वक परमात्माको चिन्तन गर्नुहोस् र आफूलाई आत्मरूपमा अनुभूति गर्नुहोस् । तक्षक सर्पले तपाईंको शरीरलाई मात्र डस्नेछ, आत्मालाई केही पनि हानि पु¥याउन सक्दैन ।”
शुकदेव स्वामीबाट यस्तो अमृतमय उपदेश पाएपछि राजा परीक्षितले कृतज्ञतापूर्वक भन्नुभयो- “गुरुदेव ! तपाईंको कृपाले मैले भागवतको अमृत पाएको छु । मेरो अज्ञान नष्ट भएको छ । अब म इन्द्रियहरूलाई जितेर परमात्मामा विलीन हुन चाहन्छु ।” यसपछि राजा परीक्षितले विधिपूर्वक गुरुको पूजा गरी ध्यानमा लीन भए र आत्मज्ञानद्वारा ब्रह्ममा एकाकार भए ।
तक्षकद्वारा देहत्याग
ऋषि श्रृंगीको श्रापअनुसार सातौँ दिनमा तक्षक नाग राजा परीक्षितलाई डस्न आउने निश्चित थियो । बाटोमा तक्षकको भेट कश्यप ऋषिसँग भयो, जो सर्पविषको उपचारमा निपुण थिए । तक्षकले उनलाई धन दिएर फर्कायो र स्वयं ब्राह्मणको भेषमा राजाकहाँ पुग्यो । तक्षकले डसेपछि राजाको शरीर भस्म भयो, तर उहाँ पहिले नै आत्मज्ञानद्वारा ब्रह्ममा लीन भइसकेकाले मोक्ष प्राप्त गर्नुभयो ।
नागयज्ञ (सर्पसत्र यज्ञ)
राजा परीक्षितका पुत्र जनमेजयले आफ्नो पिताको मृत्युको समाचार सुनेपछि अत्यन्त क्रोधित भई सबै सर्पहरूलाई नष्ट गर्ने संकल्प गरे । उनले विशाल नागयज्ञ आरम्भ गरे, जसमा अनगिन्ती सर्पहरू अग्निकुण्डमा पतन भई भस्म हुन थाले । तक्षक नाग इन्द्रको शरणमा पुगे पनि यज्ञको प्रभावले इन्द्रसहित तानिन थाले ।
त्यसै समयमा गुरु बृहस्पतिले जनमेजयलाई सम्झाउँदै भने- “राजन्, यो विनाश उचित होइन । सबै प्राणी आफ्नो कर्मअनुसार जन्म–मृत्यु भोग्छन् । प्रतिशोधभन्दा धर्म र क्षमा श्रेष्ठ हुन्छ ।” त्यही बेला बालऋषि आस्तिक उपस्थित भई यज्ञ रोक्न अनुरोध गरे । जनमेजयले उनको वचन मान्दै यज्ञ स्थगित गरे र यसरी बाँकी नागहरूको रक्षा भयो ।
शुकदेव स्वामीको महत्व
शुकदेव स्वामी हिन्दू धर्मका महान् ब्रह्मज्ञानी ऋषि मानिन्छन् । उहाँ वेदव्यासका पुत्र हुनुहुन्थ्यो र जन्मदेखि नै वैराग्य तथा ज्ञानमा स्थित हुनुहुन्थ्यो ।
प्रमुख योगदानः
राजा परीक्षितलाई ७ दिनमा श्रीमद्भागवत सुनाई मोक्षमार्ग देखाउनु ।
भगवान् श्रीकृष्णको भक्ति र लीला प्रचार गर्नु ।
जीवन्मुक्त योगीको आदर्श प्रस्तुत गर्नु ।
उहाँलाई महान् परमहंस, सर्वोच्च भागवत वक्ता र मुक्त पुरुषका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।
राजा परीक्षितको जीवन संक्षेप
पिताः अभिमन्यु
माताः उत्तरा
हजुरबुवाः अर्जुन
गर्भमै भगवान् श्रीकृष्णद्वारा रक्षा
धर्मनिष्ठ, न्यायप्रिय र कृष्णभक्त राजा
श्रापको कारणः
शिकारबाट थाकेर आएका राजा परीक्षितले समाधिमा रहेका शमीक ऋषिलाई नबोलेको देखी क्रोधवश मृत सर्प उनको घाँटीमा राखिदिए। यस घटनाबाट क्रोधित भई ऋषिका पुत्र श्रृंगीले श्राप दिए- “सातौँ दिनमा तक्षक नागले डस्नेछ ।”
राजाले श्रापलाई स्वीकार गरी राज्य त्यागे र गङ्गातटमा बसेर मोक्षको साधना गरे ।
जनमेजय र सर्पसत्र यज्ञ
राजा परीक्षितका पुत्र जनमेजयले पिताको मृत्युको बदला लिन सर्पसत्र यज्ञ गरे । तर आस्तिक ऋषिको आग्रहमा यज्ञ रोकियो र सर्पजाति पूर्ण विनाशबाट जोगियो । यसै जनमेजयको दरबारमा वैशम्पायन ऋषिले महाभारतको वाचन गरेका थिए ।
धार्मिक तथा दार्शनिक सन्देश
क्रोधले विवेक नष्ट गर्छ
क्षमा र दया सर्वोच्च धर्म हुन्
साधुहरूको अपमान घातक हुन्छ
मृत्युको स्मरण नै मोक्षको मार्ग बन्न सक्छ
प्रतिशोधभन्दा करुणा महान् हुन्छ
कलियुगसँग सम्बन्धित प्रसङ्ग
शास्त्रअनुसार, राजा परीक्षितको समयमा कलियुग प्रवेश गरिसकेको थियो । भनिन्छ, कलिले राजासँग आश्रय माग्दा उनले केही स्थान दिएका थिए, जसमा सुन पनि एक थियो । राजाको मुकुटमा सुन भएकाले त्यहीँबाट कलिको प्रभाव प्रवेश भई क्षणिक कुमति उत्पन्न भएको कथन पाइन्छ । यसले एउटा उखान सम्झाउँछ- “गुणले गुण खान्छ, तर अवगुणले मानिसलाई नष्ट गर्छ ।”
निष्कर्ष
राजा परीक्षितको जीवन मानवका लागि गहिरो शिक्षाको स्रोत हो । क्षणिक भूलले श्राप पाउनुपरे पनि उनले आत्मज्ञान, भक्ति र वैराग्यद्वारा मोक्ष प्राप्त गरे ।
अस्तु ।
