नारायण भट्टराई /
हिन्दू तथा जैन धर्मावलम्बीहरूको अत्यन्त पवित्र र महत्वपूर्ण पर्वमध्ये एक हो अक्षय तृतीया, जसलाई अखतिज पनि भनिन्छ । वैशाख शुक्ल पक्षको तृतीया तिथिमा पर्ने यस पर्वलाई “अक्षय” अर्थात् कहिल्यै नाश नहुने फल दिने दिनका रूपमा लिइन्छ । वि.सं. २०८३ सालमा यो पर्व वैशाख ७ गते सोमबार परेको छ । धार्मिक आस्था, सामाजिक परम्परा र आध्यात्मिक सन्देशले भरिएको यो दिन नेपाली समाजमा विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ ।
अक्षय तृतीयाको मूल भाव नै सत्कर्मको महत्वसँग जोडिएको छ । यस दिन गरिने दान, जप, तप, स्नान तथा पूजा कहिल्यै समाप्त नहुने फल दिने विश्वास रहिआएको छ । त्यसैले यसलाई “सर्वसिद्ध मुहूर्त” पनि भनिन्छ, जहाँ कुनै पनि शुभ कार्यका लागि छुट्टै साइत खोज्नु पर्दैन । विवाह, घर निर्माण, व्यापार सुरु गर्ने जस्ता नयाँ कामहरू यसै दिन आरम्भ गर्दा सफल र शुभ हुने जनविश्वास छ ।
धार्मिक दृष्टिले पनि यो दिन निकै विशेष मानिन्छ । भगवान विष्णुको छैटौँ अवतारका रूपमा चिनिने परशुरामको जन्म यही दिन भएको विश्वास गरिन्छ । महाभारत लेखन कार्य गणेशले यसै दिनबाट सुरु गरेको भनाइ छ भने भगवान कृष्णले आफ्ना मित्र सुदामालाई अक्षय धन प्रदान गरेको कथा पनि यसैसँग जोडिएको छ । साथै, पाण्डवहरूले वनवासका क्रममा “अक्षय पात्र” प्राप्त गरेको दिन पनि यही भएको मान्यता पाइन्छ ।
अक्षय तृतीयाका दिन विभिन्न धार्मिक क्रियाकलापहरू गरिन्छन् । बिहान सबेरै उठेर नदी, तलाउ वा कुण्डमा स्नान गर्ने, भगवान विष्णु र लक्ष्मीको पूजा गर्ने, व्रत बस्ने तथा दान-पुण्य गर्ने चलन छ । अन्न, जल, कपडा, जौको सातु, फलफूल, सर्वत तथा सुन दान गर्नु शुभ मानिन्छ। विशेष गरी सुन खरिद गर्ने परम्परा पनि यस दिनसँग जोडिएको छ, जसले समृद्धि र शुभफल ल्याउने विश्वास गरिन्छ ।
यो पर्व केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित छैन, यसको सामाजिक र आर्थिक महत्व पनि उत्तिकै छ । कृषिप्रधान समाजमा अक्षय तृतीया खेतीपाती सुरु गर्ने संकेतका रूपमा लिइन्छ । किसानहरूले यस दिनबाट बिउ छर्ने तथा कृषि कार्य प्रारम्भ गर्ने चलन रहिआएको छ । यसले उत्पादनशीलता र समृद्धिको कामना गर्ने सांस्कृतिक अभ्यासलाई झल्काउँछ ।
अक्षय तृतीयाले मानिसलाई महत्वपूर्ण आध्यात्मिक सन्देश पनि दिन्छ । यसले सानो पुण्यकर्मले पनि ठूलो फल दिन सक्छ भन्ने विश्वास जगाउँछ। दान, सेवा र श्रद्धा कहिल्यै व्यर्थ नहुने र सत्कर्म नै जीवनको साँचो धन हो भन्ने शिक्षा यस पर्वले दिन्छ । बाह्य आडम्बरभन्दा मनको शुद्धता, आस्था र भक्ति नै मुख्य हुने सन्देश यसले प्रवाह गर्छ ।
यस पर्वसँग जोडिएको व्रत कथा पनि प्रेरणादायी छ । प्राचीन समयमा एक गरिब तर धर्मात्मा व्यापारीले अक्षय तृतीयाको महिमा सुनेर व्रत बस्ने र दान गर्ने संकल्प गरेका थिए । आर्थिक अभावका बीच पनि उनले आफ्नो क्षमताअनुसार अन्न, पानी र फलफूल दान गरे र श्रद्धापूर्वक भगवान विष्णुको पूजा गरे । फलस्वरूप, अर्को जन्ममा उनी धनी र सुखी परिवारमा जन्मिए र उनको जीवनमा धन-सम्पत्ति कहिल्यै कमी भएन । यस कथाले श्रद्धा, भक्ति र सानो दानको पनि ठूलो महत्व हुने सन्देश दिन्छ ।
अन्ततः, अक्षय तृतीया केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने प्रेरणाको स्रोत हो । सत्कर्म, दान र आध्यात्मिक अभ्यासमार्फत जीवनलाई समृद्ध र अर्थपूर्ण बनाउन सकिने सन्देश यस पर्वले दिन्छ । “अक्षय” को भावलाई आत्मसात गर्दै यस दिन गरिने साना-ठूला राम्रो कामहरूले दीर्घकालीन सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउने विश्वास आज पनि उत्तिकै जीवित छ ।
