नारायण भट्टराई /
मानव सभ्यताको इतिहासमा ज्ञान प्राप्तिका स्रोत सीमित छैनन् । प्रकृति, जनावर, पक्षी, अनुभव, परिस्थितिहरू—सबैले ज्ञान दिन्छन्। यही अनन्त शिक्षाको भावलाई सर्वप्रथम उदात्त रूपमा प्रस्तुत गर्ने दिव्य व्यक्तित्व हुन् भगवान दत्तात्रेय। उनी ज्ञानी, योगी र तपस्वीका प्रतिमूर्ति मानिन्छन्। दत्तात्रेयको जीवनमा पाइने चौबीस गुरुहरूको कथा आज पनि प्रेरणादायी छ । यससँगै ऋषि अत्री र उनकी धर्मपत्नी अनुसूयाको जीवन आदर्शले भारतीय दर्शनलाई गहिरो बनाएको छ ।
ऋषि अत्री र अनुसूया — तप, श्रद्धा र पतिव्रताको प्रतीक
ऋषि अत्रि सप्तऋषिमध्ये एक । भागवतका अनुसार उनी ब्रह्माजीको आँखाबाट जन्मिएका हुन् । उनकी पत्नी अनुसूया पतिव्रता नारीका शिरमौरका रूपमा चित्रित गरिन्छिन् । अत्रि ऋषि एकदिन धर्मात्मा पुत्र प्राप्त गर्ने अभिलाषा बोकेर वनमा गए र कठोर तपस्या आरम्भ गरे । तपस्यामा उनले कुनै देवताको नाम नलिई “कर्ता” शब्द उच्चारण गर्दै आफूलाई एकनिष्ठ रूपमा साधनामा लगाइदिए ।
दुई सय वर्षपछि तीनै देवता—ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर—उनीमाथि प्रसन्न भएर प्रकट भए ।
अत्रि विस्मित भए—एक भगवानको तपस्या गर्दा तीनै किन प्रकट भए ?
विष्णुले उत्तर दिए—“कर्ता” नामको तपस्या गर्दा सृष्टि, पालन र संहारका कर्ता हामी नै भएकाले प्रकट भएका हौँ ।
अत्रिले एक धर्मात्मा पुत्र जन्माउन मागे । देवताहरूले वरदान दिए र अनुसूया–अत्रिको गर्भबाट दत्तात्रेय, दुर्वासा र चन्द्रमा गरी तीन दिव्य सन्तान जन्मिए ।
दत्तात्रेय त्रिदेवका संयुक्त तेज हुन्; दुर्वासा शिवका अंश; चन्द्रमा ब्रह्माका अंश ।
अनुसूयाको पतिव्रताबाट प्रभावित भएर त्रिदेव भिक्षुको रूप लिएर उनको परीक्षा लिन आएको कथाले उनको नारी–आदर्श अझ प्रखर बनाइदिन्छ ।
दत्तात्रेयका चौवीस गुरु — प्रकृतिको ज्ञानशास्त्र
दत्तात्रेयले राजा यदुलाई आफूले जीवनका विभिन्न पक्षबाट सिकेका चौबीस गुरुहरूको अनुभव सुनाएका थिए । ती गुरु प्रकृति, जनावर, पक्षी, मानव व्यवहार र दैनन्दिन जीवनका सामान्य वस्तु पनि हुन सक्छन् ।
दत्तात्रेयका दृष्टिमा—“विश्वका हरेक तत्व शिक्षक हुन्; केवल ग्रहण गर्ने हृदय चाहिन्छ ।”
पृथ्वीले धैर्य, क्षमा र स्थिरताको पाठ दियो ।
वायुले आसक्ति रहित भएर बाँच्न सिकायो ।
आकाशले आत्मा चाँही अछुतो, अचल र विशाल हुन्छ भनेर सम्झायो ।
पानीले पवित्रता र सहिष्णुताको मूल्य बतायो ।
अग्निले तेज, शक्ति र गोप्य कल्याण गर्ने क्षमता सिकायो ।
चन्द्रमाले शरीर बदलिन्छ, आत्मा अपरिवर्तित रहन्छ भन्ने सत्य देखायो ।
सूर्यले उपभोग भए पनि आसक्ति नबढ्ने तरिका सिख्यो ।
परेवाले अत्यधिक मोह विनाशको कारण हुन्छ भन्यो ।
माछाले जिब्रोको नियंत्रण नै आत्मनियन्त्रणको आधार हो भनेर चेतावनी दियो ।
पिंगला वेश्याले आशा त्यागेपछि प्राप्त हुने शान्ति सिकाइन् ।
कुरी चरा (कुरर) ले अधिकार छोडेपछि पाइने सुख देखायो ।
एक बालकले निर्दोषता र सहज आनन्द देखायो ।
कुमारी केटीले एकान्त र शांत मनको महत्त्व बुझाइन् ।
भौंरा र मौरीले आवश्यकभन्दा बढी संकलन नगर्नू भन्ने चेतना दिलाए ।
बाण बनाउनेले एकाग्रताको सर्वोच्च उदाहरण प्रस्तुत ग¥यो ।
सर्पले निसंगता र स्वतन्त्र जीवन देखायो ।
मकुराले सृष्टि र लय–प्रलयको दिव्य रहस्य बुझायो ।
यी सबै पाठहरूले दत्तात्रेयको जीवन दर्शनलाई विराट, गहिरो र अनौठो बनाए ।
दत्तात्रेयको उपदेश — मुक्ति नै मानव जीवनको लक्ष्य
दत्तात्रेयले यदुलाई भने— शरीर नाशवान छ, आत्मा अमर ।
इन्द्रियहरू आफ्नै दिशामा तान्छन् तर बुद्धिमानले नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।
मनुष्य जीवन क्षणिक भए पनि असाधारण अवसर हो—मुक्ति प्राप्त गर्ने अवसर ।
उनका शब्दमा—“म आफ्नो युवावस्था व्यर्थ गुमाउन चाहन्नँ, त्यसैले संसार त्यागेँ ।”
भगवान कृष्णले पनि उद्धवलाई यही शिक्षा दिए—दत्तात्रेयजस्तै आसक्ति त्यागेर निष्पक्ष भई आत्मज्ञानको बाटो समाउन प्रेरित गरे ।
निष्कर्ष
दत्तात्रेयका चौवीस गुरुहरूको कथा केवल आध्यात्मिक अध्ययन नभई प्राकृतिक जीवनदर्शनको अनन्त पुस्तकजस्तै हो ।
ऋषि अत्रिको तपस्या, अनुसूयाको पतिव्रत, दत्तात्रेयको आत्म–अनुभूति र प्रकृतिबाट प्राप्त ज्ञान—यी सबै मिलेर मानव जीवनलाई आत्मज्ञान, स्वअनुशासन र मुक्तिकेन्द्रित बनाउने प्रेरणा दिन्छन् ।
अन्ततः, यो कथाले सिकाउँछ—संसार नै हाम्रो विद्यालय हो, र देख्न सक्ने आँखाको अभावमा मात्र हामी शिक्षक चिन्छैनौँ ।
